امیرکبیر; آغازگر دیپلماسی در ایران

422178 913 خبر مرکزی

جواد نوایان رودسری| تاریخ کشور ما مملو از بوروکرات های معروف و سیاستمداران باتجربه است که هر کدام برگ زرینی در تاریخ ایران رقم زده اند. بزرگانی که نامشان به حصار زمان محدود نمی شود و قرن ها و نسل ها پایدار است که آوازه حرفه ای شان زیر این گنبد فیروزه ای رنگ بسته و مایه مباهات هر ایرانی میهن دوست است. از بزرگمر حکیم تا ابوعبد … جیهانی، ابوعلی بلعمی، صاحب بن آباد، ابوالقاسم مطهر کازرونی، حاج نظام الملک طوسی، عمیدالملک کندری، شمس الدین جیوینی، خاتم بی اردوبادی، قایم موگام به کشور فراه رفتند و نقش راهبردی در اعتلای وطن داشت.

میرزاتقی خان امیرکبیر وارث قانونی چنین قبیله ای بود. مقتدری که امروز سالگرد شهادت غریبش در غربت فین بت کاشان است. مردی که به قول یکی از دشمنانش جاستین شیل انگلیسی کاملاً «وطن پرست» بود و جز خدمت به مال و وطن چیزی به یاد نمی آورد.

امیر در زمانی خاص ظهور کرد، در عصری خاص، در زمانی که ایران در یک چرخش تند و خطرناک تاریخ خود قرار داشت و اگر سرنوشت شاه نبود، حماقت دربار و توطئه بیگانگان. بقای او به عنوان صدراعظم ایران می شد این حکایتی از این سرزمین است و راهی که ایران از آن زمان تاکنون پیموده است با راه پدران ما متفاوت است.

در سالگرد شهادت میرزاتقی خان، صحبت از خدمات او سخت است و حتی غیرممکن و جالب است که نمی توان رکورد سه ساله و اندی را بیان کرد!

این حقیقت برای کسانی که مدت کوتاهی در دولت را دلیلی بر ناتوانی در خدمت می دانند، پیامی دارد و برای کسانی که محدودیت ها و تحریم ها را عاملی برای توقف پیشرفت می دانند، گواه است. حکومت امیرکبیر گواه همیشگی است که اگر دست ها خالی به نظر برسد، ولی تلاش های فراوان شود، می توان ملتی را از اعماق ذلت به اوج عزت رساند، دست دیگری را از منابع مادی و معنوی کوتاه کرد. و توانست هزاران سال نام زیبای ایرانی بر این سرزمین بگذارد.

در مقاله امروز، تنها به دو حوزه از تلاش های امیرکبیر اکتفا کرده ام. دیپلماسی و صنعت دفاعی که به حق می توان آن را بنیانگذار و آغازگر هر دو در ایران نامید و این افتخار برای هیچکس جز امیر نبود و نیست.

آموزش پدر دیپلماسی ایران

دیپلماسی به معنای امروزی آن برای حاکمان ایران تا زمان فتحعلی شاه قاجار ناشناخته بود. پس از جنگ های ایران و روسیه، قاجاریه ها متوجه شدند که به سمتی به نام وزیر امور خارجه و نهادی به نام وزارت امور خارجه نیاز دارند. اما تا رسیدن ایرانیان به سطح مناسب دیپلماسی راه زیادی در پیش بود.

  تاریخچه سرکوب اعتراضات در دانشگاه های ایران

اگرچه امیرکبیر طبق سنت بوروکراسی سنتی ایران، اولین تجربیات خود را در زمینه مصطفی و مالی و همچنین در دستگاه قائم مقام فراهانی گذراند، اما آنچه واقعاً چشمان او را به دنیای اطراف باز کرد، سفرهای مخفیانه بود. یک دیپلمات یا دبیر هیئت ایرانی در روسیه، ایروان و امپراتوری عثمانی بود.

فروردین 1208 بود که او و هیئت خسرو میرزا برای تحقیق در مورد ترور گریبایدوف به سن پترزبورگ سفر کردند و در آنجا ضمن تهیه گزارش های روزانه برای معاون و نیز کشف اسرار پیشرفت، فنون و اصول دیپلماتیک بسیاری را آموختند. عقب ماندگی کشورش نیز رو به کاهش است.

توانایی او در تحلیل مسائل و رعایت الزامات دیپلماتیک، او را به عنوان یک دیپلمات توانا برای دولتمردانی مانند امیر نظام زنگنه معرفی کرد.

امیرکبیر بعدها با استفاده از همین تجربه به کنفرانس معروف ارزنه الروم اعزام شد. جایی که قرار بود مرز ایران و عثمانی مشخص شود، میرزاتقی خان از اردیبهشت ۱۲۲۲ تا اردیبهشت ۱۲۲۶ به مدت چهار سال با دیپلمات های عثمانی مذاکره کرد و ضمن میانجیگری در کنفرانس با روس ها و انگلیسی ها، به یک زبان صحبت کرد.دیپلماسی. عثمانی که چاره ای جز رعایت الزامات مرزی ایران نداشت، ناکام ماند.

رابرت کرزن، دبیر هیأت بریتانیایی در کنفرانس، در گزارشی به دولت خود نوشت: «میرزاکی خان به هر حال برجسته‌ترین نماینده چهار حکومتی بود که در کنفرانس هزاره گرد آمدند». زحمات امیر به ثمر نشست و قراردادی بسته شد که نتایج آن کم و بیش تا به امروز معتبر است. این تلاش های مداوم او را به یک دیپلمات متخصص تبدیل کرد. دیپلماتی که علاوه بر دانش سیاسی، به سلاح ایمان و میهن پرستی نیز مجهز بود.

آغازگر دیپلماسی فعال و مؤثر

وقتی امیر صدراعظم شد، همه این تجربیات در خدمت سازماندهی دستگاه دیپلماسی بود و ایران برای اولین بار از این منظر احترام و جایگاه بین المللی پیدا کرد.

امیر برای اولین بار در کشورهایی که روابط دیپلماتیک با ایران یا احتمالاً شهروندان ایرانی مقیم آن کشورها دارند، سفارت و کنسولگری ایجاد می کند. لندن، سن پترزبورگ، وین، اسلام آباد و چند نقطه دیگر شاهد تأسیس سفارتخانه هایی بودند که پرچم ایران بر فراز آنها برافراشته شد. رویکردی که نشان دهنده استقلال کامل سیاسی ایران است.

با این حال، به گفته امیرکبیر، دیپلماسی به ژست های معمول او محدود نمی شود. او از این هنر برای دفاع از کشور استفاده می کند. میرزاتقی خان به خوبی با معادلات سیاسی و رقابت های بین دولت های اروپایی آشنا بود و از سوی دیگر می دانست که در این شرایط به دلیل ضعف قدرت نظامی ایران، امکان مقابله مستقیم با این دولت ها وجود ندارد.

  قیمت جهانی طلا، امروز 14/11/1900

بر همین اساس، گفتمان سیاسی خود را به گونه ای تنظیم کرد که از قدرت یک دولت برای جلوگیری از دخالت دولت دیگر در امور داخلی ایران استفاده کند.

برخورد او با زیاده خواهی روس ها در منطقه استرآباد و به دنبال آن تأسیس بیمارستانی در منطقه برای رفع عذرخواهی آنها و صحبت از واکنش انگلیس به این موضوع، نمونه بسیار خوبی از چنین رویکردی است.

امیر بدون اینکه خود را در معرض دشمنی آشکار با دو دولت استعماری قرار دهد، از سیاست اتلاف وقت و دخالت دادن یک قدرت خارجی سوم در مذاکرات دیپلماتیک استفاده کرد.

علاوه بر این، سازمان رمزنگاری امیرکبیر که مسئولیت اطلاعات و امنیت کشور را بر عهده داشت، از دیپلماسی فعال ایران حمایت می کرد و گزارش های سفارتخانه های روسیه و انگلیس به امیر نقش مهمی در طراحی اختلافات سیاسی بین دو دولت استعماری داشت.

بعلاوه، همانطور که خان ملکسانی در گزارش های خود اشاره می کند، امیر برای دور نگه داشتن انگلیسی ها از ایران تدابیری اندیشیده است که یکی از آنها تحریک دولت هند به شورش علیه استعمار انگلیس است; مشکلی که انگلیسی ها را مجبور کرد در مستعمره بزرگ خود به کار بمانند.

بدون شک این رویکرد بخشی از دیپلماسی فعال امیر بود که به صورت مخفیانه انجام می شد و او در این زمینه چنان محتاطانه عمل می کرد که تا حدود 30 سال بعد هیچکس از این رویه اطلاعی نداشت! این دیپلماسی با تلاش برای عدم امتیاز دادن به بیگانگان همراه بود و عملا راه را برای نفوذ و دخالت در امور داخلی ایران بسته بود.

تسریع پیشرفت در صنایع دفاعی

توجه جدی به مقوله دیپلماسی برای جلوگیری از تهدید منافع ایران به معنای غفلت امیرکبیر از صنایع دفاعی و تجهیز ارتش کشور به جدیدترین آموزش ها و تسلیحات نبود. امیر تمام اقدامات ممکن را برای آموزش بهترین افسران ایرانی انجام داده است.

فعالیت مدرسه نظامی یا دانشکده افسری آن با حضور اساتیدی از کشورهایی غیر از روسیه و انگلیس، هشت ماه قبل از شروع دارالفنون در سال 1229 آغاز شد.

به دستور امیر آنچه استادان اروپایی تدریس می کردند بومی سازی و در قالب کتابی به نام نظام ناصری نوشته بهرام میرزا معزالدوله فرزند عباس میرزا نوشته شد و این کتاب اولین کتاب ایران در فنون نظامی نوین و ایران نجات یافته است. از وابستگی به متون فارسی.

  چرا غش می کنیم؟ علل و راه های پیشگیری

با این رویکرد، تنها در شش ماهه نخست ریاست جمهوری امیرکبیر، تعداد نیروهای ایرانی از 92000 نفر گذشت. سربازان و افسرانی که با دقت فراوان و بر اساس نژاد ملی آموزش دیده بودند. این تعداد در پایان عمر نخست وزیر میرزا تقیحان به بیش از 137000 نفر رسید.

یکی دیگر از اقدامات امیرکبیر ورود به عرصه خودکفایی صنایع دفاعی و امور مرتبط در کشور و در سطح محلی بود. او حتی به لباس های نظامی و نظامی هم رحم نکرد و تولید آنها را به خیاط ماهر هورشید حنوم سپرد و واردات این گونه اقلام را از خارج ممنوع کرد.

به دستور امیر حاجی محمد حسن جبدار باشی، با توجه به موفقیت های درخشانش در تولید اسلحه، از فارس به تهران فراخوانده شد تا مدیریت کارخانه تازه تاسیس اسلحه تهران را بر عهده بگیرد. این کارخانه با حمایت امیرکبیر می تواند ماهانه هزار توپ با کیفیت تولید کند.

در اصفهان نیز که صنعتگری رونق داشت، کارخانه اسلحه سازی راه اندازی شد که هر ماه 300 تفنگ عالی در اختیار ارتش قرار می داد. در همین کارگاه ها شمشیرهای فولادی به تعداد لازم تولید می شد. به تدریج واردات تفنگ، شمشیر و تجهیزات نظامی از خارج به میزان قابل توجهی کاهش یافت.

نکته مهم در این سیاست عدم استفاده از متخصصان خارجی در صنعت دفاعی ایران بود. آنها جز در مواقع ضروری مورد مشورت قرار نگرفتند و حق دسترسی به اسناد تولید تسلیحات ایرانی را نداشتند.

میرزا تقیحان در نامه ای به ناصرالدین شاه، کار او را در این زمینه چنین توصیف می کند: «خیلی خوب هستند، مخصوصاً با سنگ چخماقشان و سنگ چخماق تفنگ بهتر از آن نباشد».

گزارش دیگر امیر نشان می دهد که او سعی کرد برای توپی فتیله ای بسازد که حتی در شرایط بارانی هم بتواند شلیک و شلیک کند و موفق شد.

کارخانه تولید توپ نیز به سرعت چرخه تولید خود را آغاز کرد و تا پایان ریاست جمهوری امیرکبیر بیش از هزار توپ با کالیبرهای مختلف از سه تا 24 پوند (یک و نیم تا 12 کیلوگرم) تولید کرد. شیل در گزارشی به دولت انگلیس، توپخانه ارتش ایران را در دوران صدارت میرزا تقیحان کاملاً فعال و قدرتمند توصیف کرد.

منبع: روزنامه خراسان

دیدگاهتان را بنویسید